Świętowit, Światowid a Św. Wit

O bóstwach słowiańskich wiadomo tyle, że (prawie) nic o nich nie wiadomo. Pierwsze opisy tych „prasłowiańskich bogów” pochodzą czasem z XVIII czy XIX wieku. Na tym tle ewenementem jest Świętowit, o którym szeroko wspomina kilka wiarygodnych źródeł, a najstarsze z nich zostało stworzone w 1163-1173 r.

To o tyle niesamowite, że świątynia Świętowita w Arkonie została zniszczona 12 czerwca 1168 r., więc można powiedzieć, że płonęła na oczach mnicha Helmolda, który opisał wszystko szczegółowo w „Kronice Słowian”. Sporo o Świętowicie pisze też Duńczyk Saxo Grammaticus. Wszystkich danych nie da się umieścić w jednym artykule, ale przytoczmy najważniejsze:

• „W świątyni stał olbrzymi posąg, przewyższający wielkością wszelkie rozmiary ciała ludzkiego, rażący czterema głowami i tyluż szyjami; dwie w przód, dwie w tył patrzyły, jedna głowa na prawo, druga na lewo. „
• „W prawej ręce trzymał róg urobiony z wszelakiego kruszcu, który kapłan świadomy obrzędu dorocznie winem nalewał, aby móc z płynu wróżyć o urodzaju przyszłego roku.”
• Bóstwo miało własnego, białego konia, każdy wyznawca oddawał Świętowitowi 1/3 swoich zarobków, a w świątyni i wokół niej odbywały się wróżby.

Czy zachowały się jakieś zabytki Świętowita?

Gdyby istniał 1000-letni posąg Peruna czy Trygława, to mielibyśmy do czynienia z sensacją. Czy znane są jakieś przedstawienia Świętowita?

• Tzw. Świętowit woliński to malutka figurka-amulet (identyczną możesz znaleźć na ewiking.pl) z IX w. znaleziona w domu nieopodal byłej świątyni na wyspie Wolin
• w Szczecinie znaleziono jeszcze starszą formę odlewniczą z dwoma brodatymi twarzami, ale nie wiadomo, czy to Świętowit.
• W ścianie kościoła w pobliżu Arkony jest wmurowana płaskorzeźba z X-XIII w. przedstawiająca mężczyznę z rogiem i wąsami. Dawniej miał wokół niej znajdować się napis: Sanctus Vitus oder Svantevit i wszystko wskazuje na to, że to Światowit. Co ciekawe, kroniki wspominają charakterystyczną fryzurę, szatę i wąsy posągu Świętowita, które są widoczne również na tym przedstawieniu, a nam kojarzą się z żupanem, wąsami i fryzurą dawnych Sarmatów.
• W niedalekim Bergen jest podobna rzeźba, tyle że bez rogu, który miał zostać wcześniej skuty.

Czcili go wszyscy Słowianie?

Nie jest do końca jasne, jaki zasięg miał kult Świętowita. Wiadomo, że dary składał mu król duński Swen III Grade, a Helmold pisze:„starożytny posąg Świętowita, czczony przez wszystkie ludy Słowian...”, a w innym miejscu podaje, że świątyni było wiele. Według niektórych badaczy możliwe, że to protoplasta lub odpowiednik innych „bogów znanych w regionie”, jak Thor czy Perun, ale są to niepewne informacje.

Świętowit czy Światowid?

Aby powiedzieć, skąd właściwie pochodzi imię Świętowit, musimy zacząć od „święty”. „Dla świętego słownik etymologiczny Wiesława Borysia wskazuje domniemane źródło prasłowiańskie i wcześniejsze praindoeuropejskie. „ - wyjaśnia Mirosław Bańko z Poradni Językowej PWN. Możemy więc odrzucić tezę, jakoby Świętowit był tylko przekręconym imieniem świętego Wita. Światowit jest od niego starszy; z drugiej strony predatuje też o setki lat Światowida, który został „wynaleziony” dopiero w XIX w. Gdy Joachim Lelewel usłyszał o Idolu znalezionym we wsi Zbrucz, skojarzył czterotwarzowe bóstwo z tym czczonym kiedyś w Arkonie i nazwał je Światowidem. Boga z Arkony i posąg ze Zbrucza dzieli jednak prawie 1000 lat i niemal 1500 kilometrów, więc raczej nie są przedstawieniem jednej i tej samej istoty.

W tym miejscu trzeba jeszcze wyjaśnić, że imię oryginalnego Świętowita znamy tak naprawdę tylko z łacińskich czy skandynawskich przekazów. Polska końcówka „wit” ma pochodzić albo od praindoeuropejskiego „vit” (jak w słowie: „witalny”; Rybakov, 1981: 300), albo nawiązywać do zabiegu zastosowanego w słowach takich, jak „jadowity” czy „smakowity” (jako pełen jadu czy smaku, tak jak Świętowit jest pełen... świętości; Łuczyński 2015: 115).

Świętowit a św. Wit

Pozostaje jeszcze pytanie, czy Świętowit ma coś wspólnego ze Św. Witem? To sycylijski święty z III w., który miał być synem poganina, ale sam przyjął chrześcijaństwo i nie wyrzekł się go nawet na torturach. Gdyby w jakiś sposób miał zostać „wymyślony” przez Watykan, by zastąpić Światowida, to chyba dość wcześnie, więc wydaje się, że Świętowita i Św. Wita dzieli tylko zbieżność brzmienia nazw. Smaczku dodaje jednak, że świątynia Światowita na Arkonie miała zostać zniszczona 12 czerwca, dzień Św. Wita wypada 15 czerwca, a Serbowie 15 czerwca obchodzą stare święto ludowe Vidovlan. Dodajmy do tego napis na ścianie kościoła obok Arkony... Przypadek? Może tak, a może nie – na razie pozostają nam spekulacje...

Zdjęcie - Autor: Marek Hapon, Źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/%C5%9Awi%C4%99towit#/media/Plik:%C5%9Awi%C4%99towit_of_Rugia.jpg 

Licencja: https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/