Wiele słowiańskich znalezisk archeologicznych rozczarowuje...Grubo ciosane kamienie czy siekierki nie mówią zbyt wiele o naszych przodkach. Na tym tle wybijają się delikatne, srebrne lunule. Kto je nosił? Kiedy? I dlaczego?

Lunule nadal są odnajdowane! Jeszcze w 2022 roku posrebrzaną lunulę znaleźli pod Sandomierzem członkowie Świętokrzyskiej Grupy Eksploracyjnej (identyczną do tej). Wcześniej podobne naszyjniki znajdowano np. w 2015 roku na Lubelszczyźnie czy w 2004 r. na Podlasiu. Wszystkie te lunule pochodziły mniej więcej z XI – XIII w. Znajduje się je również w Szwecji, Danii, Wielkiej Brytanii... ale też w całej Europie i na Bliskim Wschodzie. Można je więc nazwać amuletem Słowian czy Wikingów, choć nie tylko. Skąd w ogóle wziął się symbol lunuli?

Lunula – głęboka symbolika i znaczenie

Nawet dziś księżyc ma duże znaczenie dla jednostek i całych społeczności. A kiedyś? Najstarszy potwierdzony kalendarz księżycowy pochodzi sprzed 8 tys. lat z terenów dzisiejszej Szkocji, choć są i starsze, mniej pewne znaleziska tego typu. Do dziś przetrwał np. kalendarz wyznaczający, kiedy warto obcinać włosy zgodnie z fazami księżyca. Na podobnej zasadzie z księżycowego kalendarza rolniczego dowiadujemy się, kiedy najlepiej sadzić rośliny korzeniowe, a kiedy – owoce...Kalendarza księżycowego wciąż używa się m.in. w Tajlandii, Indiach czy Chinach, a także w islamie czy buddyzmie. Dlaczego? Wiele zjawisk przyrody dostrojonych jest do faz księżycowego miesiąca, a wśród nich – miesiączka (stąd nazwa). Prawdopodobnie to dlatego „od zawsze” kobieta jest kojarzona z księżycem, mężczyzna – ze słońcem. Analogii można szukać wśród tradycyjnie przypisywanych obu płciom cech; również kosmiczna równowaga reprezentowana w symbolu jin-jang odwołuje się do dwoistości słońca-księżyca i mężczyzny-kobiety. Księżyc od starożytności symbolizuje więc czystość, kobiecość i płodność, przez co dobrze nadaje się na „kobiecy” amulet.

Jak wygląda lunula?

A dlaczego na naszyjnikach księżyc jest ukazany jako sierp? Możemy się tylko domyślać! Warto jednak zauważyć, że tradycyjne stroje kobiece często mają „rogate” nakrycia głowy (czapki, chustki, wianki) czy biżuterię. „Rogi” miały odpędzać to, co złe.

Od XI wieku spotykamy nowy typ lunuli – z krzyżem wpisanym w półksiężyc, jak na tym przykładzie z kolekcji archeologicznej Muzeum Podlaskiego.

https://www.facebook.com/archeopodlasie/photos/a.100248284955728/371615787818975/

Badacze uważają, że dawna, lunarna i choćby po części pogańska lunula została w ten sposób „ochszczona”. Takimi lunulami ozdobione są często np. huculskie naszyjniki czy średniowieczne kolczyki. Wciąż jednak da się kupić „prawdziwe” lunule.

Z jakiego materiału wyrabia się lunule?

Niedaleko Bielan Wrocławskich znaleziono szczerozłotą lunulę, choć w Polsce czy w Skandynawii najczęściej znajdowane są srebrne i metalowe półksiężyce, również ze względu na symbolikę (księżyc i jego srebrzysta poświata aż prosi się o uwiecznienie w srebrze, tak jak słońce – w złocie). 

Z kolei na Podlasiu znaleziono jakiś czas temu lunulę z zielonkawego szkła. Podobne szklane lunule znaleziono wcześniej tylko kilka razy w Rosji. Po zbadaniu podlaskiej lunuli okazało się, że i ona została wykonana ze szkła potasowo-ołowiowo-krzemowego, z którego na Rusi Kijowskiej wytwarzano takie zawieszki, a także koraliki czy mozaiki.

Jak noszono lunulę?

Na rzymskich posągach można zobaczyć konie z lunulą jako ozdobą... uprzęży. W naszej strefie geograficznej była to jednak zdecydowanie ozdoba kobieca, noszona najczęściej jako naszyjnik. Zdarzały się jednak również kolczyki i ozdoby głowy w tym kształcie.

A czy mężczyźni nosili lunulę?

W dalekim świecie to się praktycznie nie zdarzało, ale okazuje się, że mężczyźni nosili lunule powszechnie u naszych wschodnich sąsiadów. Kozacy upodobali sobie złote i srebrne lunule o różnych wielkościach i kształtach – od wielkich półkoli, po drobne półksiężyce.

Natomiast neolityczne lunule z Europy Zachodniej były noszone jeszcze inaczej: jako duże, półksiężycowato wycięte płachty metalu służące za półkoliste naszyjniki. W British Museum można znaleźć taką lunulę sprzed 4 tys. lat, a w belgijskim Królewskim Muzeum  Sztuki i Historii – sprzed 3500 lat.

Dawne a dzisiejsze lunule

Na koniec można zapytać, czy lunule przetrwały jako biżuteria przez tysiące lat, czy może o niej z czasem zapomniano? Prześledziwszy historię lunuli, można odkryć, że przez tysiące lat wzory i sposoby noszenia pozostały niezmienne. I dziś półksiężyc może zdobić tak końską uprząż, jak i damski nadgarstek czy uszy. Warto sprawdzić w babcinej szkatułce z biżuterią, czy i tam nie znajdzie się taka ozdoba. Pękate kolczyki-lunule były jeszcze w latach 80. i 90. XX wieku popularną ozdobą przywożoną z Rosji. A jeśli w domu brak takich pamiątek po babci, to polecamy nasz dział, w którym znajdują się lunule oparte na archeologicznych znaleziskach z Polski i Skandynawii.