Biżuteria słowiańska, czyli jakie ozdoby nosili Słowianie?

Praprzodkami Polaków byli Słowianie - niejednolity i podzielony na liczne plemiona lud zamieszkujący niegdyś tereny Europy środkowej, wschodniej i południowej. Wspólną cechą dla zróżnicowanych grup etnicznych, takich jak Polanie, Wołynianie czy Wieleci, było posługiwanie się językami słowiańskimi i wspólny system wierzeń powiązany z siłami przyrody. Słowianie byli niepiśmienni, dlatego do dzisiejszych czasów nie zachowały się żadne zwarte opisy ich dziejów. Postępująca w ciągu wieków chrystianizacja i wypieranie pogańskich zwyczajów spowodowały, że pojawił się stereotyp o nieokrzesanej naturze Słowian. Okazuje się jednak, że nasi przodkowie posiadali nie tylko bogaty system wierzeń, ale także potrafili tworzyć niezwykłe rękodzieła, czego przykładem jest różnorodna biżuteria słowiańska.

Czym była dla Słowian biżuteria?

Ozdoby słowiańskie pełniły dwie zasadnicze funkcje. Z jednej strony biżuteria słowiańska okazywała się użyteczna do podtrzymywania ubrań (np. klamry czy zapinki), z drugiej zaś służyła do ozdobienia wyglądu i podniesienia atrakcyjności danej osoby (np. diademy czy naszyjniki). Rodzaj kruszcu, sposób noszenia i kształt ozdób wskazywał nie tylko na osobiste upodobania, ale także na status i przynależność do danej grupy społecznej. Choć na najdroższe i najbardziej okazałe elementy biżuterii mogli sobie pozwolić jedynie najbogatsi i najbardziej wpływowi, to warto zaznaczyć, że ozdoby słowiańskie nosili niemal wszyscy członkowie średniowiecznych plemion. Biżuteria słowiańska była często odzwierciedleniem przekonań religijnych i sposobu postrzegania rzeczywistości.

Rodzaje biżuterii słowiańskiej

Jako że Słowianie bardzo dbali o swój wygląd nie ograniczali się do kilku rodzajów ozdób. Było dokładnie odwrotnie - biżuteria słowiańska była zróżnicowana, a sposób jej noszenia oraz nazwy poszczególnych elementów mogą zaskoczyć.

Kabłączki skroniowe

Wśród Słowianek popularne były kabłączki skroniowe - metalowe ozdoby słowiańskie w kształcie niedomkniętego okręgu. Esowata forma na jednym krańcu krążka pozwalała zawiesić kabłączek na skórzanej lub płóciennej opasce założonej na czoło. Ta oryginalna biżuteria słowiańska była stosowana przez kobiety i dziewczyny w każdym wieku, niezależnie od statusu społecznego. Z biegiem lat średnica kabłączków była powiększana.

Zausznice

Okazałym elementem biżuterii były zausznice, czyli udekorowane okręgi zakładane bezpośrednio na ucho lub przytwierdzane do nakryć głowy czy opasek. Tego typu ozdoby słowiańskie były niezwykle zróżnicowane, gdyż wyróżnia się aż 20 różnych ich wariacji. Są to m.in. zausznice gwiaździste, krzyżowate, typu Świątki czy zausznice z dwiema głowami zwierzęcymi. Wykonywano je z cienkiej blachy ozdobionej filigranem lub granulacją.

Kaptorgi

Jednym z typowo słowiańskich rodzajów biżuterii były kaptorgi, czyli zawieszki o prostokątnym lub trapezowatym kształcie. Wewnątrz kaptorgi chowano pachnidła, relikwie lub nawęzy o magicznych właściwościach, stworzone z ziół czy kamieni szlachetnych. Dzięki swojej zawartości owa biżuteria słowiańska służyła jako amulet chroniący przed złem i nieszczęściem. Kaptorgi udekorowane były najczęściej zdobieniami w postaci zwierząt (np. gryfów, jeleni) lub roślin (np. drzewa życia)

Grzywny

Elementem biżuterii, na które mogli sobie pozwolić nieco zamożniejsi Słowianie były grzywny - bransolety stworzone z dwóch lub trzech splecionych ze sobą srebrnych drutów. Ta niezwykła biżuteria słowiańska charakteryzowała się oryginalnym, dosyć ciasnym splotem w środkowej części  oraz zwężonymi końcami.

Pasy wysadzane kamieniami szlachetnymi

Ozdoby słowiańskie były popularne nie tylko wśród kobiet, ale także wśród mężczyzn. Zamożni Słowianie często zakładali wykwintne pasy zdobione mieniącymi się, różnokolorowymi kamieniami szlachetnymi.

Zapinki, klamry i spinki

Słowianie często nosili przeróżne zapinki, spinki oraz sprzączki służące do podtrzymywania ubrań. Popularnym rodzajem zapinek były tzw. guzy oraz wytworne gombiki zastępujące guziki.

Pozostałe ozdoby słowiańskie

Jak już wspomniano, biżuteria słowiańska była niezwykle zróżnicowana, a w jej skład wchodziły również przeróżne pierścienie, łańcuchy i naramienniki. Występowały też paciorki i zawieszki w kształcie słynnych lunul, które łączono w kolie i bogato zdobione naszyjniki. Popularne wśród słowiańskich kobiet były tzw. kołtki zawieszane na łańcuszkach na wysokości policzków. Najbogatsi mogli podkreślić swój status poprzez wytworne ozdoby słowiańskie w postaci diademów i medalionów. Do biżuterii zaliczały się także ozdobne zestawy do czyszczenia uszu, zębów i paznokci, co dowodzi stwierdzeniu, że dla ludów słowiańskich higiena i wygląd były niezwykle ważne.

Z czego i w jaki sposób powstawała biżuteria słowiańska?

Najczęstszym surowcem, z jakiego wytwarzano ozdoby słowiańskie był popularny wówczas brąz. Bogatsi Słowianie mogli pokusić się o biżuterię stworzoną ze srebra, złota i drogich kamieni szlachetnych. Zdarzało się, że ozdoby wykonywano z kości zwierząt, choć nie była to popularna praktyka. Rzemieślnicy, którzy poprzez tworzenie biżuterii dawali popis swoich umiejętności artystycznych, wytwarzali ozdoby słowiańskie, korzystając z trzech technik: ciekły metal wlewano do form woskowo-glinianych, piaskowych lub kamiennych.

Odkrycia historyczne i archeologicznie jednoznacznie wskazują, że biżuteria służyła Słowianom za istotny element kulturowy. Ozdoby słowiańskie ściśle wiązały się z poczuciem tożsamości. Nie dziwi zatem fakt, że biżuteria słowiańska wraca do łask i coraz więcej Polek i Polaków wybiera symbole związane z tradycją przodków (jak chociażby ozdoby z symbolem Swargi).